Кандраценя ня ведаў, што яму цяпер рабiць i доўга над нечым думаў. У кутку намацаў пляшку гарэлкi. Выпiў сам, налiў Шаркевiчу, паднёс Савосту, але той адмовiўся, i, як не прасiлi яго, ня ўзяў нават на губы. А калi дайшла чарга да Рамана, спахвацiлiся, што яго няма ў iмшанiку - калi ён выйшаў з яго, нiхто й ня прыкмецiў, пэўна, калi было яшчэ цёмна. Кандраценю й Шаркевiча гэта ашаломiла. Але яны хацелi заспакоiць сябе: можа зайшоў у хату цi куды i хутка вернецца. Шаркевiч, ужо ап'янеўшы, глядзеў праз маленькае вакенца ў iмшанiку на двор i на хату: можа там хто пакажацца.
На ганак выбегла Шаркевiчанка, ня тая, што лазiла да Рамана на сена, а маладзейшая. Уся ў ранiшнiм сонцы, яна выглядала прыгожай. З лесу - гэта добра было вiдаць Шаркевiчу - павольным крокам ехаў на кабыле начзаставы. Шаркевiч штурхануў Кандраценю. Той, угледзеўшы начзаставы, замiтусiўся, пачаў выганяць Шаркевiча, каб ён пасьпяшаўся насустрач начзаставы. Але Шаркевiч i ня думаў сьпяшацца:
- Ты-ж казаў, што яго маеш у кiшанi, ягоным сватам хочаш быць, а цяпер заенчыў, спалохаўся.
- Не спалохаўся, а ня хочу цяпер з iм бачыцца.
- Каб гэтулькi жыў, васпан!
Шаркевiчанка пабегла насустрач начзаставы. Той падаў ёй руку з сядла, i Шаркевiчанка, ступiўшы аднэю нагою ў страмяно, хутка, як сьцяг, узьнялася ўгору, падхопленая на рукi начзаставы. Шаркевiч, назiраючы за гэтай сцэнай, плюнуў i выйшаў з iмшанiку. Але не пайшоў дахаты, а нiзам у кусты, дзе пасьвiлася яго-Баранкевiча каняка. Расьпёртая травою за доўгую ноч, каняка, угледзеўшы Шаркевiча, узьняла галаву ад травы i цяжка ўздыхнула. Шаркевiч сеў i вярхом, як на бубне, паехаў насустрач начзаставы.
- Дзень добры, таварыш начальнiк! Як здароўечка?
- Ня "дзень добры", а добры дзень! Што й ты ў палякi глядзiш? А мы думалi, што ты наш!
- Хто-ж тады будзе ваш, калi не я? - пасьмялеў зьбянтэжаны было Шаркевiч.
- Вось што, Шаркевiч, кажуць, што ты ўсё зярно i бульбу перавёў на гарэлку. Частуешся сам i iншых частуеш.
I, памаўчаўшы, дадаў:
- Хто ў цябе начуе?
- Нiкагусенькi няма ў мяне, таварыш начальнiк. Што вы гэта? Запытайцеся ў маiх дзяцей. Няхай во i яна скажа, - паказаў Шаркевiч на дачку, што стаяла ўжо побач начзаставы.
- Можа цяпер i няма, але хто быў?
- Таварыш начальнiк, вы ня верыце мне? Паглядзеце ў хаце, паглядзеце, дзе хочаце - нiкога няма. А калi-б хто й паказаўся, адразу-б за морду i да вас.
- Добра, добра, мы верым табе. Гэта я так - спужаць хацеў цябе. Ты за каго лiчыш мяне? Гэта я - па дарозе ў Бароўку цяпер.
Але Шаркевiч не на жарты занепакоiўся, ён ведаў начзаставы. Ягоны прыезд паказаўся яму падазроным.
Вярнуўся зноў у iмшанiк, а трохi пазьней i Кандраценя - ён ня вытрымаў страху i выкацiўся з iмшанiку ў хмызьняк, калi з начзаставы гаварыў Шаркевiч. У iмшанiку заставаўся толькi Савоста, турбуючыся больш за сына, чым за сябе.
Кандраценя накiнуўся на Шаркевiча:
- Трэба ўсё гэта скончыць як найхутчэй!
- Што-ж тады мне казаць? Бачыш, нi адсюль, нi адкуль узяўся, панюхаў i паехаў. Я хачу ў гэтую-ж ноч ачысьцiцца ад усiх i ад усяго.
- Пане Кандраценя, даруйце мне, без сям'i я не магу iсьцi за мяжу. Ня выйшла так, як меркавалi... - падняўся высокi, як i сын, Савоста, няголены, з запалымi глыбока вачыма.
- Не, пане Корзюк, вы пойдзеце! Позна ўжо адмаўляцца! - закрычэў Генадзi Кандраценя.
- Як-жа гэтак? Вы-ж самi бачаце маё палажэньне!
- Трасца вашай матары! Кажу, ня можна цяпер адмаўляцца. Усё ўжо зроблена i павядомлена, каму трэба. Вас будуць чакаць, а вас ня будзе. А чацьвертай ранiцы вы мусiце быць на тым баку! Разумееце вы?
- Не магу, дальбог. Я буду мучыцца без сям'i горш, чым цяперака. А калi што i з сынам...
- Як гэтак, дык i я не хачу цягнуць сiлком чалавека, - азваўся Шаркевiч.
- I ты? - падступiў Кандраценя блiжэй да Шаркевiча.
- I я! - цьвёрда адказаў Шаркевiч, але Кандраценя не паверыў у ягоную цьвёрдасьць.
- Адмаўляешся?
- Ня то што, а...
- Шаркевiч, палiчы, колькi разоў ты хадзiў туды! Не павядзеш цяпер выдам!
I зьвярнуўшыся да Савосты:
- Вы ўсё сапсуеце мне i самi прападзеце. Падумайце абодвы: ты забiў чалавека? Забiў! Атрымаеш расстрэл. Ты хадзiў у Польшчу? Хадзiў! I табе расстрэл! Дык куды-ж вы пнiцёся? Малыя вы цi што?
- Ну, калi й вы гаворыце, што я забiў чалавека, дык я пайду й сам здамся. Няхай лепей судзяць мяне ворагi, чым свае... Сорамна вам, пане Кандраценя. Не чакаў я ад вас гэтага. Дзякую.
У Савосты паказалiся сьлёзы. Ён нагнуўся, каб узяць з падлогi торбачку i шапку на ёй.
- Бывайце здаровы! Дзякую, пане Шаркевiч, за прытулак. Даруйце, што столькi ўчынiў вам клопату. Не хачу, каб дзеля мяне вы пацярпелi.
Кандраценя загарадзiў сабою выхад:
- Проста ня пушчу i ўсё! Гэта-ж скандал! Вы хочаце i мяне згубiць? Я не вiнаваты, што вашую жонку i дачку вывезлi. Вы хацелi за мяжу, i я ўсё зрабiў, каб вы перайшлi ў Польшчу. А цяпер мяняць? Не, ня пойдзе гэтак. Вы i Ромуся пакiдаеце. Мы-ж ня ведаем, дзе ён дзеўся. Што з вамi, Корзюк? Апомнiцеся!
* * *
Раман Корзюк, рашчулены, iшоў цяпер проста куды вочы глядзяць - абы наперад. "Наперад" азначала ў яго перш за ўсё сiлу, а не кiрунак. I йшоў ён вялiкiмi крокамi - як-бы, адрываючыся ад зямлi, узьнiмаўся ўгору, як самалёт пры ўзьлёце. Гэтую сiлу ўзьлёту Раман адчуў седзячы ў iмшанiку, якi выдаўся яму жахлiва цесным, i ён вырваўся з яго, не ўсьведамляючы сябе, падуладны толькi ўстрывожанай корзюкаўскай стыхii. Да яго сьведамасьцi дайшло толькi, што мацi й сястры ён болей ня ўбачыць, - пра бацьку ён нават забыўся. Ён раптоўна павярнуў ад Шаркевiча гэтаксама, як нечакана пакiнуў Менск, iдучы баранiць корзюкаўскую кроў. Цяпер Раман iшоў ад Польшчы, ня так, як калiсьцi з Валяй - на Польшчу.
I ўсё-ткi ў Раманавым "наперад" быў i кiрунак - Валя. Яна была для яго i кiрункам, i сiлай, i той мэтай, да якой ён iшоў як-бы бязмэтна. А тое, што хавалася на дне ягонай душы, шчымлiвы боль за бацькоў, якiх пакiнуў i якiх прынёс у ахвяру свайму "наперад" - здраду корзюкаўскай крывi - ён хаваў i маскаваў у нейкай асобнай шчылiне сваiх адчуваньняў. Гэтая здрада яшчэ ня ўзьнiмалася ў пачуцьцях Рамана да ступенi грэху. Прыйшоўшы на хутар Баранкевiча, войстра адчуўшы страту, ён баяўся, што страцiць цяпер i Валю. Гэты страх узьняў у iм непамерную сiлу i штурхаў яго "наперад". Хаценьне пабачыць Валю сталася вяршыняй ягоных жаданьняў. Усяго толькi колькiмi днямi раней ён думаў разьвiтацца з ёю i на разьвiтаньне ўзяць ад яе ўсё, што яна можа даць. Цяпер-жа ён баяўся разьвiтаньня з ёю. Наадварот, прагнуў, каб яна вывела яго адсюль i забрала з сабой.
Чым блiжэй ён падыходзiў да "Стаянкi на краю начы", як ён празваў з Валяй шалаш у лесе недалёка ад Валiнай цёткi, зроблены iмi самiмi, тым хутчэй хацеў быць там. Па дарозе яму нiхто не пападаўся. Праўда, ён iшоў болей полем i лесам.
Дзень зацьмiўся, тое ранiшняе сонца, што было паказалася на хутары Баранкевiча, было здрадлiвым, кароткiм, не павосеньску чыстым i ясным. За гэтай ягонай сухотна-яркай ухмылкай хаваўся валогiсты дзень позьняй восенi. Бацiнкi й штаны змоклi ў Рамана ад расы й вiльгацi, а валасы былi, як вехаць. Колькi было часу, Раман ня ведаў, свой гадзiньнiк ён забыўся на стале, пакiдаючы сваю кватэру ў Менску. Здавалася, ужо цямнела, а цётчынага дому ўсё ня вiдно было. Нарэшце, паказаўся высокi сасновы бор, а ўскрай яго i хата Валiнай цёткi. Вось i "Стаянка на краю начы". Раман нiколi ня бачыў яе ўдзень - тут яны з Валяй былi ўначы. Раман спалохаўся свайго логава, напоўразбуранага цяпер. Канюшыны, якой быў усланы дол, ня было - мёдна-пахны iх ложак, вiдаць, зьелi каровы.
Раман услаў цяпер шалаш варсiста-сьлiзкiм, як дываном, мохам i нецярплiва чакаў умоўленай сустрэчы з Валяй, той восьмай гадзiны, якая, як ён спадзяваўся яшчэ не наступiла.
* * *
- Надумаўся! Усё будзе добра! Рэж барана! Смаж! - клiкаў да сябе Кандраценя Шаркевiча, якi ўсё туляўся па куткох з выглядам, што ён заняты па гаспадарцы. На самай-жа справе ён ненавiдзеў Кандраценю, не хацеў нi гаварыць, нi быць з iм.